Unan na Puno ng Luha

Nanginginig ang kamay ni Dianne habang hawak ang lumang cellphone. Ang imahe ng babaeng nakangiti sa screen—isang Maya na halos hindi niya makilala—ay naglalaro sa kanyang isipan, kasabay ng paglalarawan ng Maya na nakita niya kanina sa kusina ni Andres. Hindi magkatugma. Ang dating Maya ay may masiglang mga mata at malambot na ngiti, na tila ba ang araw ay sumasayaw sa kanyang buhok. Ang Maya na nakita niya ngayon ay may malamig na tingin at pilit na ngiti, tila ba may tinatagong bigat sa kanyang dibdib.

"Hindi siya 'yun," bulong ni Dianne sa sarili, ang tinig ay halos hindi marinig. Ang bawat hibla ng kanyang pagkatao ay sumisigaw ng pagtanggi. Ito na ba ang dulot ng limang taon? O may mas malalim na sikreto na bumabalot sa pagkatao ni Maya, at pati na rin sa buhay ni Andres?

Napagpasyahan niyang kailangan niyang malaman ang katotohanan. Hindi niya hahayaang ang mga alinlangan na ito ang sumira sa pagkakataong makuha muli ang pag-ibig na kanyang iniwan. Kailangan niyang kausapin si Mang Jose. Ang matandang kapitbahay ang tanging pag-asa niya para sa mga impormasyong hindi makuha sa pagmamasid lamang.

"Mang Jose?" tawag ni Dianne pagkalapit niya sa munting bakod ng tahanan nito. Narinig niya ang pagkaluskos sa loob, at pagkaraan ng ilang sandali, bumungad sa kanya ang mukha ng matanda, puno ng pagtataka.

"O, apo? Ano'ng kailangan mo? Gabi na ah," sabi ni Mang Jose, ang tinig ay mahinahon ngunit may bahid ng pag-aalala.

"Gusto ko lang po sanang magtanong... tungkol kay Andres at sa asawa niya," panimula ni Dianne, pinipilit na maging kalmado. "Nakilala ko na po si Maya kanina. Pero parang... parang may iba siyang itsura kaysa sa naalala ko."

Pinagmasdan ni Mang Jose si Dianne, ang kanyang mga mata ay tila sinusuri ang bawat salita. Nagkaroon ng mahabang katahimikan na puno ng hindi masabing kahulugan. Sa wakas, bumuntong-hininga ang matanda.

"Ang buhay, apo, ay puno ng mga pagbabago. Kung minsan, ang mga tao ay nagbabago rin, hindi lang sa panlabas, kundi pati na rin sa kalooban," sagot ni Mang Jose, ang kanyang tinig ay tila naglalaman ng mga taon ng karanasan at mga lihim. "Pero kung ang pagbabago ay masyadong malaki, baka may iba kang dapat tingnan."

"Ano po ang ibig niyong sabihin, Mang Jose?" tanong ni Dianne, ang kanyang puso ay nagsimulang kumabog nang mas mabilis. May alam ba ang matanda na hindi niya sinasabi?

Ngumiti nang bahagya si Mang Jose, isang ngiting hindi umabot sa kanyang mga mata. "Baka mas mabuti kung ikaw mismo ang maghanap ng kasagutan, apo. Minsan, ang mga sagot ay nasa mga lugar na hindi natin inaasahan."

Nagpasalamat si Dianne at bumalik sa kanyang pansamantalang tinutuluyan, ang mga salita ni Mang Jose ay umiikot sa kanyang isipan. Mga pagbabago. Mga hindi inaasahang lugar. Tumingin siya muli sa lumang litrato sa kanyang cellphone. Kung hindi ito ang Maya na naalala niya, sino ito? At kung ang babaeng nakita niya sa bahay ni Andres ay si Maya nga, bakit parang ibang tao ang kaharap niya?

Biglang may pumasok sa kanyang isipan. Ang pinto sa likod ng bahay ni Andres. Alam niyang ipinagbabawal ito ni Andres, pero ang kuryosidad ay mas nangingibabaw. Mabilis siyang kumilos, bumalik sa bahay ng lalaking minahal niya. Tahimik niyang binuksan ang pintuan ng kusina, at sa kanyang pagkamangha, nakita niya ang daanan patungo sa isang maliit na bodega, na nakapinid ang pinto. Isang pinto na hindi niya napansin noong una.

Sa gitna ng kadiliman, may nakita siyang isang bagay na nakatago sa ilalim ng lumang kumot. Naglakas-loob siyang lumapit at hinawi ang kumot. Isang malaking baul ang kanyang natagpuan. Ang lock nito ay tila luma na, pero hindi naman sira. Humakbang siya palapit, ang kanyang kamay ay nanginginig sa hindi malamang dahilan, at sinimulan niyang buksan ito.